Pominięcie kogoś w testamencie może wydawać się prostym sposobem na ukształtowanie dziedziczenia zgodnie wedle własnego pomysłu, jednak w praktyce niesie za sobą nieoczywiste konsekwencje prawne. Nie każda pominięta osoba zostaje bowiem faktycznie pozbawiona prawa do majątku po zmarłym — w wielu przypadkach może przysługiwać jej zachowek lub udział w spadku na innych zasadach. Warto więc wiedzieć, jak prawo traktuje pominięcie w testamencie, czym różni się ono od wydziedziczenia oraz jakie skutki może wywołać zarówno dla spadkobierców, jak i samego porządku dziedziczenia.
Pominięcie zstępnych, małżonka oraz rodziców w testamencie
Nawet, jeżeli spadkodawca sporządził testament, w którym milcząco pominął swoich:
- zstępnych (w szczególności dzieci),
- małżonka,
- ewentualnie rodziców (w przypadku braku zstępnych),
osobom tym wciąż będzie przysługiwało prawo do zachowku, tj. roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej przysługujące przeciwko osobie, której spadkodawca w testamencie przekazał swój majątek. Wynika to ze specyfiki przepisów prawa spadkowego, wedle to których ustawodawca przyjmuje, że wymienione wyżej podmioty ze względu na swoją pozycję w ustawowej hierarchii dziedziczenia (tzw. pierwszy krąg spadkobierców) zasługują na szczególną ochronę w razie nieustanowienia ich spadkobiercami testamentowymi.
W takim przypadku każdej z wymienionych osób przysługiwać będzie:
- 1/2 z tego, co otrzymałaby, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu (gdyby doszło do dziedziczenia z ustawy) albo
- 2/3 z tego, co otrzymałaby, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu (gdyby doszło do dziedziczenia z ustawy), jeżeli dana osoba jest małoletnia lub trwale niezdolna do pracy.
Pominięcie osób innych niż zstępni, małżonek oraz rodzice
W przypadku, gdy spadkodawca nie wymieni w testamencie osób innych niż zstępni, małżonek oraz rodzice (czyli podmiotów, którym przysługuje prawo do zachowku), takich jak np. rodzeństwo czy kuzynostwo, wówczas testament znajdzie pełne zastosowanie – taka osoba nic nie otrzyma.
Pominięcie a wydziedziczenie
Kolejną istotną kwestią jest różnica pomiędzy milczącym pominięciem a wyrażonym wprost wydziedziczeniem danej osoby w testamencie.
- Pominięcie - osoba nie została uwzględniona w testamencie i nie będzie uczestniczyć w spadkobraniu, ale nadal przysługiwać jej będzie prawo do zachowku (oczywiście jeżeli należy do pierwszego kręgu spadkobierców ustawowych). Odbywa się ono w sposób milczący, dana osoba nie jest w ogóle wymieniona w testamencie.
- Wydziedziczenie – wypowiedziane wprost wyłączenie danej osoby od dziedziczenia, wraz z pozbawieniem jej prawa do zachowku. Możliwe jest tylko w 3 sytuacjach:
- Gdy spadkobierca wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.
- Gdy spadkobierca dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci.
- Gdy spadkobierca uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Należy w tym miejscu wspomnieć, że jeżeli dojdzie do skutecznego wydziedziczenia zstępnego, to prawo do zachowku przechodzi z kolei na jego zstępnych (jeżeli ich oczywiście ma).
Pominięcie i wydziedziczenie spadkobiercy ustawowego w nieważnym testamencie
W sytuacji, gdy spadkobierca pominął albo wydziedziczył spadkobiercę, a w wyniku późniejszych ustaleń stwierdzono nieważność takiego testamentu, wówczas pominięta czy też wydziedziczona osoba dziedziczyć będzie z ustawy, tak jakby testamentu nie było. Nieważność może wyniknąć np. z:
- braku podpisu,
- braku świadomości spadkodawcy w chwili sporządzenia testamentu,
- innych błędów formalnych.
Podsumowanie
- Jeżeli pominiesz w testamencie:
- Zstępnych, małżonka, ewentualnie rodziców (w przypadku braku zstępnych), czyli osoby z tzw. pierwszego kręgu spadkobierców ustawowych - wówczas wciąż będzie im przysługiwać
- Inne osoby niż zstępni, małżonek i ewentualnie rodzice – w takim wypadku nic nie otrzymają.
- Jeżeli pominiesz albo wydziedziczysz w nieważnym testamencie:
- Zstępnych, małżonka, ewentualnie rodziców – wtedy będą oni normalnie dziedziczyć według porządku ustawowego, gdyż testament będzie traktowany tak, jak gdyby nie istniał.
- Pominięcie i wydziedziczenie to dwa odrębne pojęcia.
- Pominięcie polega na milczącym niewspomnieniu w testamencie danej osoby. Nie będzie ona brać udziału w spadkobraniu, lecz nadal będzie uprawniona do zachowku, jeżeli należy do pierwszego kręgu spadkobierców ustawowych.
- Wydziedziczenie musi zostać jasno i wprost wyrażone w testamencie. Dodatkowo, dla skuteczności takiego działania musi zaistnieć przynajmniej jedna z 3 ustawowo wskazanych przesłanek – nie można tego uczynić z błahego powodu. Osoba skutecznie wydziedziczona nie będzie brała udziału w spadkobraniu i ponadto zostanie pozbawiona prawa do zachowku.
