Planowanie dziedziczenia to jeden z najważniejszych elementów zabezpieczenia przyszłości swoich bliskich. Zdarza się jednak, że z różnych powodów nie chcemy, aby konkretna osoba otrzymała po nas jakikolwiek majątek. W artykule wyjaśniamy, jakie narzędzia prawne pozwalają ograniczyć lub wyłączyć dziedziczenie po określonych osobach oraz jak zrobić to skutecznie i zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Pominięcie zstępnych, małżonka i rodziców w testamencie
Najprostszym sposobem, aby dana osoba po nas nie dziedziczyła, jest milczące pominięcie jej w testamencie. Jeżeli takie zaniechanie skierowane jest wobec najbliższej rodziny, to znaczy zstępnych (w szczególności dzieci, ale także i wnuków), małżonka oraz ewentualnie rodziców (chociaż w ich przypadku ma to znaczenie jedynie w sytuacji, gdy spadkodawca nie ma żadnych zstępnych), wówczas skutek będzie taki, że co prawda nie będą oni brali udziału w spadkobraniu, lecz wciąż będzie im przysługiwało prawo do zachowku.
Zachowek to najprościej rzecz ujmując roszczenie przysługujące podmiotom z tzw. pierwszego kręgu spadkobierców ustawowych (czyli właśnie zstępnych, małżonka oraz ewentualnie rodziców w przypadku braku zstępnych) o zapłatę określonej sumy pieniężnej przysługujące przeciwko osobie, której spadkodawca w testamencie przekazał swój majątek, to znaczy spadkobiercy testamentowemu.
Z kolei, jeżeli w testamencie pominięta zostanie inna osoba niż zstępny, małżonek czy rodzic (np. brat, siostra, kuzyn, a w szczególności osoba ze spadkobiercą niespokrewniona), wówczas sytuacja jest prostsza – taka osoba ani nie będzie uczestniczyć w spadkobraniu, ani tym bardziej nie będzie jej przysługiwać zachowek.
Wydziedziczenie zstępnych, małżonka i rodziców w testamencie
Jedyną możliwością, aby pozbawić spadkobierców ustawowych z pierwszego kręgu dziedziczenia prawa do zachowku jest wyrażone wprost w testamencie wydziedziczenie takich osób. Aby wydziedziczenie było skuteczne, musi jednak zaistnieć przynajmniej jedna z 3 następujących przesłanek:
- spadkobierca wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
- spadkobierca dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
- spadkobierca uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Oznacza to, że podstawa do zawarcia w testamencie wydziedziczenia musi być skonkretyzowana i obiektywnie naruszająca pewne zasady moralne – nie może opierać się na błahych powodach.
Należy w tym miejscu wspomnieć, że jeżeli dojdzie do skutecznego wydziedziczenia zstępnego, to prawo do zachowku przechodzi z kolei na jego zstępnych (jeżeli ich oczywiście ma).
Zrzeczenie się dziedziczenia przez spadkobiercę
Innym sposobem jest zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia pomiędzy spadkodawcą a spadkobiercą. Jest to zawierana w formie aktu notarialnego umowa pomiędzy przyszłym spadkodawcą a jego spadkobiercą ustawowym, na mocy której spadkobierca rezygnuje z prawa do dziedziczenia po spadkodawcy. Skutkiem umowy jest traktowanie zrzekającego się tak, jakby nie dożył otwarcia spadku – co do zasady pozbawia go więc również prawa do zachowku, chyba że strony umówią się inaczej. Ponadto, jeżeli nie uzgodniono innego rozwiązania, to zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych spadkobiercy.
Podsumowanie
Obowiązujące prawo przewiduje kilka sposobów na wyłączenie określonej osoby od dziedziczenia.
Najprostszą metodą jest sporządzenie testamentu, w którym pomija się spadkobierców ustawowych (czyli poprzez ustanowienie w testamencie spadkobiercami innych osób), choć w takim wypadku najbliższa rodzina może mimo to dochodzić zachowku.
Drugim godnym uwagi narzędziem jest wydziedziczenie, które poza wyłączeniem zstępnego, małżonka czy rodzica od spadkobrania, pozbawia taką osobę również prawa do zachowku. Jest ono skuteczne jedynie wtedy, gdy zostało wyrażone wprost w testamencie i spełniona została przynajmniej jedna z 3 ustawowych przesłanek.
Najmniej konfliktogenna, gdyż wymagająca zgody drugiej strony, jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, zawierana w formie aktu notarialnego – powoduje ona, że osoba zrzekająca się (oraz zazwyczaj jej zstępni – zależy to od kształtu umowy) traci prawo zarówno do dziedziczenia ustawowego, jak i do zachowku, o ile strony nie postanowią inaczej.
Najbardziej zalecaną przez nas metodą jest zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia oraz dokonanie wydziedziczenia – choć to ostatnie jedynie pod warunkiem, że zostało prawidłowo sformułowane w testamencie i oparte na zasadnych podstawach. Te dwa sposoby umożliwiają bowiem pozbawienie danej osoby nie tylko części samego spadku właściwego, lecz również zachowku. Z kolei milczące pominięcie w testamencie będzie całkowicie skuteczne jedynie wobec osób spoza najbliższej rodziny, natomiast zstępnym, małżonkowi oraz ewentualnie rodzicom (w przypadku braku zstępnych) wciąż będzie przysługiwało roszczenie o zachowek.
