Fundacje rodzinne zyskują w Polsce rosnącą popularność jako nowoczesne i elastyczne rozwiązanie do ochrony majątku rodzinnego oraz efektywnej sukcesji międzypokoleniowej. Ich wprowadzenie do polskiego porządku prawnego nastąpiło w 2023 roku. Miało na celu przede wszystkim zapewnienie spójności oraz ciągłości krajowych przedsiębiorstw rodzinnych, ograniczenie odpływu polskiego kapitału za granicę, a także ochronę gospodarstw rodzinnych przed ryzykiem podziału i sporami spadkobierców.
Fundacje rodzinne mogą nabywać, gromadzić i zarządzać różnorodnym mieniem, w tym nieruchomościami rolnymi, stanowiąc wyjątkowe narzędzie do zarządzania majątkiem dla kolejnych pokoleń w sposób wybrany przez fundatora.
Dla właścicieli dużych powierzchni gruntów rolnych, u których tradycyjne sposoby przekazywania ziemi (np. testament czy darowizna) grożą podziałem gospodarstwa, fundacja rodzinna pozwala zachować całość majątku i trzymać grunty razem przez wiele pokoleń.
Pozwala ona na precyzyjne określenie zasad dysponowania gruntami, wyznaczenie beneficjentów oraz warunków wypłat świadczeń, co minimalizuje ryzyko wystąpienia typowych problemów spadkowych, takich jak konflikty spadkobierców o podział ziemi czy blokada działalności spowodowana roszczeniami spadkobierców nieuwzględnionych w testamencie.
W branży rolnej gdzie ziemia stanowi podstawę egzystencji i biznesu całej rodziny, fundacja może być strategicznym elementem planowania przyszłości, chroniącym nie tylko majątek, ale i wizję rozwoju gospodarstwa w przyszłości.
Nabywanie nieruchomości rolnych przez fundacje rodzinne
Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego (UKUR) definiuje nieruchomość rolną dość szeroko – jako grunt wykorzystywany lub możliwy do wykorzystania w produkcji roślinnej i zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sadowniczej czy rybnej. Zgodnie z UKUR takie grunty (z wyjątkami dla mniejszych działek) nabywać mogą wyłącznie rolnicy indywidualni, czyli osoby fizyczne spełniające określone kryteria. Wyjątków od tej reguły jest niewiele i służą one przede wszystkim ochronie ciągłości gospodarstwa rolnego.
Obowiązujące jedynie przez krótki okres ułatwienia dla fundacji rodzinnych miały być prawdziwym przełomem, dającym rolnikom możliwość zachowania dużych działek rolnych bez nadmiernego nagromadzenia formalności. Bezpośrednio po wejściu w życie ustawy o fundacji rodzinnej, do UKUR wprowadzono istotne ułatwienia, które budziły duże nadzieje wśród rolników. Fundacja mogła wówczas nabywać nieruchomości rolne bezpośrednio od fundatora bez konieczności uzyskania zgody KOWR, a przeniesienie takich gruntów na rzecz beneficjentów będących osobami bliskimi fundatora również nie wymagało tej zgody. Co więcej, beneficjenci nie byli obciążeni 5-letnim obowiązkiem prowadzenia gospodarstwa rolnego ani zakazem zbycia nieruchomości w tym okresie.
Niestety, zmiana UKUR wprowadzona ustawą z 13 lipca 2023 r. usunęła te przepisy w bardzo krótkim czasie, zrównując fundacje rodzinne z innymi podmiotami i poddając je standardowym, surowym zasadom obrotu gruntami rolnymi.
Rola i uprawnienia KOWR
Obecnie, aby fundacja rodzinna nabyła grunt rolny o powierzchni powyżej 1 ha, konieczne jest uzyskanie zgody Dyrektora Generalnego KOWR. Procedura udzielania zezwolenia jest dość skomplikowana i czasochłonna. Wniosek musi m.in. zawierać szczegółowe wyjaśnienie, po co fundacja kupuje grunt, w jaki sposób będzie go wykorzystywać oraz jaka jest jego wartość rynkowa, ustalona przez rzeczoznawcę.
Nie ma ściśle określonych zasad kiedy KOWR musi wydać zgodę, a kiedy ma prawo jej odmówić – organ ocenia, czy transakcja służy kształtowaniu ustroju rolnego i interesowi społecznemu i na tej podstawie podejmuje decyzję.
Z kolei po nabyciu gruntu fundacja musi prowadzić gospodarstwo rolne przez co najmniej 5 lat i nie może zbyć gruntu ani oddać go w posiadanie innym podmiotom bez kolejnej zgody KOWR, co w praktyce mocno ogranicza swobodę działania.
Dodatkowo, nawet przy gruntach poniżej 1 ha ograniczenia w obrocie gruntami rolnymi nie znikają w pełni - KOWR w przypadku czynności innych niż sprzedaż (np. gdy grunt jest przekazywany do fundacji w formie darowizny lub „aportu”) przysługuje tzw. prawo nabycia. Przez prawo nabycia należy natomiast rozumieć uprawnienie KOWR do złożenia oświadczenia, iż chce on nabyć przekazywany grunt do własnego majątku.
Dodatkowe trudności pojawiają się także przy obrocie udziałami (akcjami) spółek, które posiadają grunty rolne o łącznej powierzchni powyżej 5 ha. KOWR ma wobec takich spółek prawo nabycia albo prawo pierwokupu (przy sprzedaży), co wymaga natychmiastowego zawiadomienia organu albo – w przypadku sprzedaży – zawarcia umowy pod warunkiem nieskorzystania przez KOWR z przysługujących mu praw.
Warto natomiast mieć na uwadze, że KOWR niezwykle rzadko korzysta z przysługującego mu prawa nabycia, w szczególności jeśli chodzi o nabycie udziałów lub akcji w spółkach posiadających grunty rolne.
Jaką działalność może prowadzić fundacja?
Fundacja rodzinna może prowadzić działalność rolniczą, lecz wyłącznie w ściśle określonym i wąskim zakresie wskazanym w ustawie o fundacji rodzinnej. Dopuszczalna jest przede wszystkim produkcja produktów roślinnych i zwierzęcych przetworzonych w sposób inny niż przemysłowy – pod warunkiem, że co najmniej 50% tych produktów pochodzi z własnych upraw, hodowli lub chowu prowadzonych w ramach gospodarstwa rolnego fundacji. Wykluczone są produkty objęte akcyzą oraz uzyskane w ramach działów specjalnych produkcji rolnej.
Ponadto fundacja może działać jak „holding inwestycyjny” – kupować udziały lub akcje w spółkach prowadzących działalność rolniczą, czerpać zyski z dywidend, dzierżawy gruntów czy innych mniej aktywnych źródeł dochodów. To pozwala na elastyczne, wielopokoleniowe zarządzanie majątkiem rolnym, co jest szczególnie cenne przy planowaniu sukcesji w dużych gospodarstwach. W ten sposób fundacja staje się nie tylko „przechowującym” ziemię, ale i narzędziem strategicznym do rozwoju rodzinnego biznesu rolnego.
Czy warto utworzyć fundację rodzinną?
W obecnym stanie prawa fundacje rodzinne podlegają pełnym i surowym zasadom wynikającym z UKUR, bez żadnych ulg nawet dla najbliższej rodziny fundatora. Mimo zaostrzonych reguł, fundacja rodzinna nadal daje jednak szczególne korzyści w kontekście przekazywania majątku rolnego, których nie dają tradycyjne sposoby spadkowe. Istnieje wiele powodów, dla których warto rozważyć jej utworzenie.
Największe zalety fundacji rodzinnej dla rolników to:
- Ochrona majątku przed rozproszeniem – fundacja rodzinna umożliwia zarządzanie ziemią i gospodarstwem zgodnie z wizją fundatora przez wiele pokoleń.
- Mniej sporów między spadkobiercami – świadczenia dla beneficjentów można powiązać z precyzyjnie określonymi warunkami lub terminami, co zmniejsza ryzyko konfliktów rodzinnych. Ewentualne konflikty osobiste nie wpłyną na zarzadzanie gruntami przez fundację.
- Wyodrębnienie majątku fundacji z majątku osobistego fundatora – majątek wniesiony do fundacji jest oddzielony od prywatnego majątku fundatora, co chroni go przed wierzycielami osobistymi, roszczeniami spadkowymi osób trzecich czy konsekwencjami ewentualnej niewypłacalności fundatora.
- Ustalenie trwałych reguł zarządzania majątkiem – fundator może z góry określić proporcje reinwestycji zysków z majątku fundacji oraz zasady ich wypłaty beneficjentom.
Fundacja rodzinna w wielu sytuacjach może okazać się rozwiązaniem, które zarówno osobom przejmującym majątek, jak i jego obecnym posiadaczom zapewni poczucie bezpieczeństwa, a także pewność co do przyszłości biznesu po jego przejęciu przez kolejne pokolenie.
Nasza kancelaria oferuje wsparcie w zakresie zakładania fundacji rodzinnych, sukcesji biznesu oraz kompleksowego planowania spadkowego. Jeżeli rozważasz reorganizację majątku rolnego lub chcesz zabezpieczyć grunt na przyszłość, jesteśmy gotowi przygotować indywidualną propozycję rozwiązania dopasowaną do sytuacji Twojej rodziny i gospodarstwa.
