Testament jest przydatnym narzędziem umożliwiającym spadkodawcy dokładne zaplanowanie, kto i co po nim odziedziczy na wypadek jego śmierci. Ze względu na ogromne znaczenie testamentów w kwestii sukcesji majątkowych, Kodeks cywilny przewiduje pewne wymagania co do elementów formalnych oraz samej treści testamentu, których niedochowanie skutkować będzie jego nieważnością. Wiele osób zastanawia się w jaki sposób poprawnie sformułować testament, aby później nie martwić się jego skutecznością.
Z jakich elementów musi się składać testament?
Każdy testament powinien zawierać 3 obowiązkowe elementy: sporządzenie treści w całości pismem ręcznym przez spadkodawcę, podpisanie testamentu oraz opatrzenie go datą. Ich wady bądź też brak któregokolwiek z nich skutkować będą jego nieważnością.
Sporządzenie testamentu pismem ręcznym w praktyce oznacza najczęściej spisanie go od początku do końca na kartce papieru za pomocą przyboru do pisania, takim jak długopis czy pióro. Nieważny będzie testament utrwalony w inny sposób, np. na komputerze czy też na maszynie do pisania. Warto zaznaczyć, że co prawda nie istnieje żaden przepis zakazujący sformułowania testamentu na innych powierzchniach niż papier, takich jak serwetka, a nawet ściana budynku, jednakże taka metoda nie jest rekomendowana z powodu jej wątpliwej trwałości w czasie.
Mówiąc o podpisie ma się na myśli podpis własnoręczny, to znaczy postawiony odręcznie przez testatora. Nie jest dopuszczalne podpisanie się podpisem elektronicznym. Co do elementów składowych samego podpisu - dowolność jest stosunkowo duża. Niekoniecznie trzeba się podpisać imieniem i nazwiskiem, gdyż często wystarczy samo nazwisko bądź też pierwsza litera imienia wraz z nazwiskiem. W przypadku nazwisk dwuczłonowych można podpisać się także tylko jednym z nich. W przypadku testamentu zawierającego się w liście dozwolone jest podpisanie się samym imieniem, a nawet zwrotami takimi jak np. mama, czy też twój dziadek, jeśli taki list kierowany jest do osoby, z którą łączą nas bliskie, zażyłe relacje, w szczególności oparte na więzach rodzinnych. Błędem byłoby jednak podpisanie się parafą bądź też samymi inicjałami, gdyż nie kwalifikuje się to jako podpis. W celu zachowania pewności co do ważności testamentu rekomendowane jest podpisywanie się w pełnej formie, z imienia i z nazwiska. Podpis zawsze należy umieścić pod właściwą treścią testamentu, zawierającą oświadczenie woli spadkodawcy.
Ostatni niezbędny element testamentu to data jego sporządzenia. Najczęstszym i jednocześnie najbezpieczniejszym sposobem jej naniesienia jest napisanie jej w formacie kalendarzowym, to znaczy poprzez wskazanie dnia, miesiąca i roku. Dopuszczalne jest także umieszczenie daty w sposób opisowy, byleby przy odwołaniu się do takich informacji, które pozwalają na wskazanie dokładnej daty dziennej, np. w dniu moich pięćdziesiątych urodzin. Stąd też za niedatowany należy uznać testament, gdzie opisowe wskazanie daty nie pozwoli na jej dokładne ustalenie, np. w dniu moich urodzin. Brak daty nie pociąga jednak za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów
Treść testamentu
Przechodząc do sedna, przyjrzyjmy się bliżej co powinna, a czego nie powinna zawierać właściwa treść testamentu. Do najważniejszych spraw zaliczyć można chociażby powołanie spadkobierców, wydziedziczenie ich oraz ustanowienie zapisów.
Powołanie spadkobierców
Powołanie spadkobierców jest z reguły najczęstszym celem sporządzenia testamentu. Nierzadko pojawiającą się zagwozdką jest kwestia istnienia jakiegoś limitu osób, które można powołać do spadku. Sytuacja tutaj przedstawia się w ten sposób, iż żaden przepis takiego ograniczenia nie przewiduje, tak więc dopuszczalne jest ustanowienie spadkobiercami kilkunastu czy nawet kilkudziesięciu osób. Nie ma przy tym też żadnego obowiązku powołania kogokolwiek do dziedziczenia. Jego treść może się ograniczać jedynie do np. zapisów czy poleceń.
Kolejnym mitem dotyczącym sporządzania testamentu jest możliwość ustanowienia spadkobiercami jedynie osób fizycznych. Większość testamentów dotyczy właśnie ich, choć nie zawsze tak musi być. Na porządku dziennym jest ustanawianie spadkobiercami także osób prawnych (spółek) oraz wprowadzonych kilka lat do systemu prawnego fundacji rodzinnych.
Wspomnieć także należy o tzw. testamencie negatywnym, to jest wyłączającym od dziedziczenia po spadkodawcy jedną lub więcej osób należących do kręgu jego spadkobierców ustawowych. W przypadku, gdyby jednocześnie nie powołał on do spadku określonego spadkobiercy testamentowego, w razie otwarcia spadku dojdzie do dziedziczenia ustawowego, jednak z wyłączeniem osób wykluczonych od dziedziczenia takim testamentem negatywnym. Co ważne, osoba odsunięta od dziedziczenia na mocy testamentu negatywnego wciąż może wystąpić z roszczeniem o zachowek.
Powszechnie przyjmuje się, że skutki testamentu negatywnego wywołuje także sytuacja, gdy spadkodawca zmierzał do wydziedziczenia danej osoby (a więc pozbawienia jej prawa do zachowku), jednak nie udało mu się tego zrobić skutecznie z tego powodu, że nie podał przyczyny wydziedziczenia lub wprawdzie podał ją, ale nie mieści się ona w zamkniętym katalogu przyczyn wydziedziczenia wskazanym w Kodeksie cywilnym. Katalog ten przedstawia się następująco:
- uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, np. angażowanie się w działalność przestępczą, alkoholizm, narkomania;
- dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, przy czym mówiąc o osobie najbliższej nie mają rozstrzygającego znaczenia czysto formalne powiązania rodzinne, lecz realnie istniejące więzi emocjonalne pomiędzy daną osobą a spadkodawcą;
- uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych, np. niedotrzymywanie obowiązku alimentacyjnego, brak pomocy i opieki w trudnych sytuacjach życiowych.
Wówczas osoba, której dotyczyło takie nieudane wydziedziczenie, będzie jedynie wyłączona od dziedziczenia, ale pozostanie jej prawo do zachowku.
Podział majątku
Innym przykładem nieporozumień w sprawach spadkowych jest błędne przekonanie o konieczności wymieniania w testamencie każdego składnika majątku z osobna i rozdysponowywania ich pomiędzy spadkobierców. Otóż tak naprawdę punktem wyjścia jest stan rzeczy, w którym każdy ze spadkobierców jest powołany do określonego ułamka całości spadku, jeszcze bez rozdzielania konkretnych przedmiotów. Wówczas spadkobiercy dzielą się majątkiem testatora później, podczas tzw. działu spadku. Aby przekazać komuś konkretny składnik majątku, np. samochód czy mieszkanie, należy zawrzeć w testamencie zapis zwykły lub zapis windykacyjny.
Ustanowienie zapisu zwykłego możliwe jest w zwykłym testamencie odręcznym. Nie powoduje on automatycznego przeniesienia własności danej rzeczy na zapisobiercę po śmierci testatora, lecz skutkuje jedynie powstaniem roszczenia zapisobiercy wobec spadkobierców o przeniesienie jej własności.
Z kolei zapis windykacyjny możliwy jest wyłącznie w testamencie notarialnym. Skutkuje on automatycznym przeniesieniem własności rzeczy na zapisobiercę po śmierci testatora, w związku z czym stawia zapisobiercę w korzystniejszej sytuacji niż zapis zwykły.
